فقدان حمل و نقل عمومی شهری، درد مشرتک دو شهر بزرگ استان بوشهر

امید مجاهد

(مدیر واحد خدمات شهری
شهرداری دالکی)

شهر، تنها مجموعهای از خیابان ها و ساختمان ها نیست؛ بلکه
شبکهای زنده از حرکت، دسترسی و تعامل اجتماعی است.
کارآمدی این شبکه به میزان بهرهوری سامانه های حملونقل
عمومی وابسته است. در هر جامعهای که حملونقل عمومی
تضعیف شود، نابرابری فضایی افزایش مییابد، وقت و انرژی
شهروندان هدر میرود، و چهرهی شهر از تعادل خارج می شود.
در جهان امروز، حملونقل عمومی نه یک انتخاب لوکس، بلکه
پیش شرط توسعهی پایدار است. بانک جهانی در گزارش سال
۲۰۲۳ خود تأکید کرده که شهرهایی که بیش از نیمی از سفرهای
روزانه را با ناوگان عمومی انجام میدهند، از نظر بهرهوری اقتصادی
و کیفیت زیست شهری در رتبه های باالتری قرار دارند. در ایران
اما طبق »گزارش ملی حملونقل شهری« وزارت راه و شهرسازی
)۱۴۰۱ ،)سهم سفرهای عمومی در شهرهای کوچک و متوسط زیر
۲۵ درصد است. در استان بوشهر، با وجود رشد سریع جمعیت
شهری، افزایش خودروهای شخصی و گسترش افقی شهرها، هیچ
تحول قابل توجهی در سیستم حملونقل عمومی رخ نداده است.
اتوبوسرانی های شهری یا از کار افتادهاند یا با ناوگان فرسوده و
محدود فعالیت می کنند. این شکاف میان توسعه کالبدی شهر و
نبود برنامهریزی حملونقلی، امروز به یکی از مهم ترین چالش های
زیست شهری در بوشهر و برازجان تبدیل شده است.
ضرورت و اهمیت حملونقل عمومی شهری
توسعهی حملونقل عمومی نه تنها موجب کاهش ترافیک و
مصرف سوخت می شود، بلکه شاخصی از عدالت اجتماعی است.
در پژوهشی از »مؤسسه مطالعات و برنامهریزی شهری« )۱۳۹۹ )
آمده است که در شهرهایی با ناوگان عمومی کارآمد، فاصله ی
طبقاتی در دسترسی به خدمات شهری تا ۴۰ درصد کاهش
می یابد. افزون بر این، کاهش وابستگی به خودروهای شخصی
به بهبود سالمت عمومی، کاهش تصادفات، و صرفه جویی ساالنه
میلیون ها لیتر سوخت منجر می شود.از منظر زیست محیطی نیز،
سازمان محیط زیست کشور در گزارش سال ۱۴۰۲ اعالم کرد
که خودروهای شخصی ۶۵ درصد از آلودگی هوای شهرهای
ساحلی را تولید می کنند. در نتیجه، توسعهی اتوبوس های
برقی، مینی بوس های کممصرف و حملونقل پاک، دیگر انتخابی
اختیاری نیست بلکه ضرورتی حیاتی برای آیندهی بوشهر است.
بحران ترافیک در بوشهر: نشانهای از ناترازی توسعه شهری
ا یکی دو دهه پیش وجود ترافیک در شهرهای استان بوشهر،
یک شوخی تلقی می شد اما امروز بهدالیل چندگانهای از جمله
افزایش شمار خودروهای شخصی، کمبود وسایل نقلیه عمومی،
تمرکز فعالیت های اداری، اقتصادی و خدماتی در خیابان هایی
خاص و تعریض نشدن خیابان ها متناسب با شمار خودروها،
خیابان های اصلی شهر بوشهر و بعضی شهرهای پرجمعیت استان
نه تنها شاهد ترافیک های روزانه و شبانه است که بعضی اوقات
این ترافیک در خیابان های پر رفت و آمد به راه بندان نیز می کشد.
روند شلوغی خیابان ها و افزایش دامنه ترافیک در بوشهر وقتی
نگران کننده تر می شود که نشانه های امیدوارکنندهای از بهبود
وضعیت به چشم نمیآید. همچنین در برنامهریزیهای مدیران
شهری طرح و برنامه مشخصی برای حل این مشکل دیده
نمی شود. به نظر میرسد که یکی از اصلی ترین دالیل پیدایش
پنین وضعیتی تضعیف شدید سامانه حمل و نقل شهری در
بوشهر باشد. در یک دهه گذشته از میزان اتوبوس های شهری
به شدت کاسته شده و بسیاری از مناطقی که جابه جایی های
درون شهری در آنها با واحد اتوبوسرانی صورت میگرفت، اکنون
از این امکان برخوردار نیستند. این در حالی است که در شهر
بوشهر نه تنها ارادهای برای گسترش حمل و نقل عمومی دیده
نمی شود بلکه روند استفاده از ناوگان عمومی شهری روز بهروز
کندتر می شود از سوی دیگر با افزایش حجم ساختوسازهای
طبقاتی، حذف پارکینگها و سیاست های درآمدزای شهرداری
از محل »فروش تراکم و پارکینگ«، بار خودروهای پارک شده در
معابر فرعی افزایش یافته است. این امر عبور و مرور را دشوار
کرده و عمًًال خیابان ها و کوچهها را به پارکینگ روباز تبدیل کرده
است. به گزارش خبرگزاری مهر )۱۴۰۲ ،)در بوشهر هیچ برنامه ی
جامع حملونقل شهری وجود ندارد و نه طرح ساماندهی ناوگان
عمومی تصویب شده و نه طرح جدیدی برای خطوط اتوبوس
و مینی بوس تعریف گردیده است. در نتیجه، مردم ناچارند برای
هر سفر کوتاه از خودروهای شخصی یا تاکسیهای تک سرنشین
استفاده کنند؛ روندی که ترافیک را به ساعات شب نیز کشانده
است. انتظار میرفت که با هدف آنچه مدیران شهری و کشوری
همواره شعارش را میدهند، یعنی بهینه سازی مصرف سوخت و
کاهش ترافیک شهری و نیز کاهش آلودگی هوا، بر تعداد وسایل
نقلیه عمومی در بوشهر افزوده شود. اما به گزارش پیغام )۵ مرداد
۱۴۰۳ )در حال حاضر تعداد مسافرانی که روزانه با اتوبوس های
شهری در بوشهر جابه جامی شوند، بخش ناچیزی از جمعیت این
شهر را پوشش میدهند. به گفته رضا فرشیان، مدیر سازمان حمل
و نقل بار و مسافر شهرداری بندر بوشهر در حرکت روزانه اتوبوس
ها در شهر بوشهر که از ساعت ۶ و ۳۰دقیقه صبح تا ۹شب است،
تنها ۳تا ۵ هزار مسافر با اتوبوس درون شهری جابه جا می شوند.
این وضعیت کار را بدانجا کشانده که این مدیر شهرداری در بیان
دلیل برچیده شدن خطوط حمل و نقل مسافر در محالت بوشهر
به صراحت بگوید: »به خاطر کاهش تعداد اتوبوس ها مجبور
شدهایم نقاط اصلی شهر مثل سنگی و باغ زهرا را پوشش دهیم.«
)پیغام، ۵ مرداد ۱۴۰۳)
برازجان؛ شهری پرجمعیت با حملونقل فرسوده و بدون سازمان
برازجان، دومین شهر پرجمعیت استان بوشهر، در سال های اخیر
رشد کالبدی و جمعیتی چشمگیری داشته است. با این حال،
زیرساخت های شهری آن متناسب با این رشد توسعه نیافتهاند
و بخش حملونقل عمومی بیش از دیگر حوزه ها در بحران به سر
می برد. بر اساس گزارش های رسانهای )فکرشهر، ۱۴۰۲؛ اتحاد خبر،
۱۴۰۱ ،)پایانهی اصلی برازجان که در دهه ۱۳۸۰ احداث شد، امروز
بهدلیل فرسودگی و کمبود ناوگان عمًًال نیمه فعال است. تعداد
اتوبوس های درون شهری فعال در این شهر به کمتر از ۱۰ دستگاه
کاهش یافته و خطوط منظم مینی بوسرانی نیز عمًًال از میان رفته
است. بسیاری از خودروهای مسافربری شخصی بدون مجوز
رسمی در سطح شهر فعالیت می کنند که عالوه بر نبود ایمنی
کافی، موجب آشفتگی در نظم ترافیکی شده است.
مشکل تنها در کمبود وسیله نیست؛ بلکه در نبود مدیریت واحد
و ناهماهنگی میان شهرداری و اداره حملونقل استانی نیز ریشه
دارد. در حالی که بخش بزرگی از جمعیت برازجان به کار در
بوشهر یا روستاهای پیرامونی اشتغال دارند، نبود سیستم منظم
حملونقل بین شهری باعث شده بسیاری از مردم به خرید خودرو
شخصی روی آورند. این روند نه تنها هزینه های خانوار را افزایش
داده بلکه مصرف سوخت و ترافیک جاده برازجان–بوشهر را نیز
تشدید کرده است.
از سوی دیگر، خیابان های اصلی برازجان نظیر شهید مطهری،
امام خمینی و آیتاهلل طاهری در ساعات صبح و عصر با ازدحام
خودروها مواجهاند. نبود ایستگاه های ساماندار، توقف های
غیرمجاز تاکسی ها و کمبود فضای پارک در اطراف مراکز اداری
و آموزشی، وضعیتی پرتنش ایجاد کرده است. به گفته ی
کارشناسان محلی، »اگر در چند سال آینده برای ساماندهی
ناوگان عمومی اقدامی نشود، ترافیک برازجان از وضعیت هشدار
به وضعیت بحرانی میرسد.«
افزون بر این، برازجان از منظر اجتماعی نیز آسیب پذیر است؛
چون جمعیت جوان و در حال اشتغال آن، نیازمند رفتوآمد
روزانه است اما زیرساخت های حملونقل پاسخ گوی این حجم
تقاضا نیستند. نبود ناوگان عمومی مناسب، شهر را به دو بخش
تقسیم کرده است: مناطقی که خودرو دارند و مناطقی که بدون
خودرو از خدمات شهری عقب می مانند.
چه باید کرد؟
با تأمل در وضعیت نامطلوب حمل و نقل شهری در دو شهر
بزرگ استان بوشهر می توان دریافت که نبود حملونقل عمومی
کارآمد در استان بوشهر، بهویژه در این دو شهر، نشانهای از ضعف
برنامهریزی و ناهماهنگی نهادی در دو دههی گذشته بوده است.
این مسئله اکنون فقط ترافیکی نیست، بلکه به یک چالش
اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی تبدیل شده است.
یکم: تدوین برنامه جامع حملونقل شهری برای بوشهر و برازجان
با افقی ۱۰ ساله.
دوم: نوسازی ناوگان فرسوده با مشارکت دولت و بخش
خصوصی و ارائه مشوق های مالیاتی به رانندگان برای جایگزینی
وسایل نو.
سوم: احیای سیستم اتوبوسرانی بوشهر و توزیع عادالنه خدمات
شهری برای جلوگیری از تمرکز ترافیک در محورهای خاص
و همچنین بازگشت جابهجایی عادالنه مسافران در تمامی نقاطی
که تا یک دهه گذشته از این امکان برخوردار بودند.
چهارم: درآمدزا کردن اتوبوس های شهری از طریق کاهش
هزینه ها و برقراری انضباط مالی در واحدهای اتوبوسرانی
شهری.
پنجم: پایانه برازجان به عنوان محور اصلی سفرهای درون شهری
و بین شهری و توسعهی خطوط منظم به مرکز استان.
ششم: ممنوعیت فروش مجوز پارکینگ و تراکم بدون لحاظ
ظرفیت ترافیکی.
هفتم: ایجاد سامانه هوشمند پایش ترافیک و ناوگان برای
برنامهریزی مبتنی بر داده.
منابع
مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی )۱۴۰۱ .)گزارش ملی
حملونقل شهری ایران.
مؤسسه مطالعات و برنامهریزی شهری و روستایی )۱۳۹۹ .)
الگوی توسعه پایدار شهری.
سازمان محیط زیست کشور )۱۴۰۲ .)گزارش ملی آلودگی هوا
و ترافیک شهری.
خبرگزاری مهر )۱۴۰۲« .)چالشهای زیرساختی برازجان و بوشهر
در حملونقل عمومی.«
فکرشهر )۱۴۰۲« .)پایانه متروکه و فرسودگی ناوگان در برازجان.«
اتحاد خبر )۱۴۰۱« .)مشکالت مسافربری شهری در بوشهر و
برازجان.«
پیغام )۱۴۰۳« )ترقی معکوس اتوبوسرانی شهر بوشهر.«